AILEEN HAZEL S. ROBLES

1986 - 2010

x

TATLONG YUGTO NG PAG-IBIG

O PAANO BA MAGMAHAL NANG WAGAS
by Nonilon Queano

September 28, 2010

(Sa alaala ni Kasamang Aileen)
 

Una, kailangang ikampay ang isip nating
Nagmahal nang wagas
Sa imperyong kalawakan,
Tulad ng bulalakaw,
Gumuhit ng liwanag sa gaano man kapusikit na dilim,
Upang puso'y bolang apoy na itanim sa gubat,
O kung saan ang sinta'y napapadpad,
Tumutubo lamang ang pag-ibig sa liwanag.

Ikalawa, ang pagkilos na lagi'y buhay sa loob,
Pagmumulat sa masa
Ukol sa imperyalismong sanhi ng hirap at inhustisya
Kahit saang mundo,
Kahit saang kalawakan,
Gaano man katagal,
Pagbuwag sa metapisika
Na nagsabing lahat ng hirap, dusa't kamangmangan
Ay tadhana ng Diyos sa langit,
Kahit malinaw na ang Diyos ay negosyanteng
Humakot ng yaman sa pangungulimbat
Sa minahan, pananiman, patahian, paminggalan
Nating nagdasal, sumimba, siniphayo, sinalanta
Sa kahangalang ipinakalat nila --
Lulan ng lagim ng giyerang kanilang dala-dala saanman --
Na mapalad ang mahirap at nagugutom
Dahil pagpapalain sa kabilang buhay.
Ang bulalakaw na isip lamang ang nakakagagap nito.

Ikatlo, ang pag-aarmas,
Dahil walang tatapos sa salot ng imperyalismo
Kundi rebolusyon.
Tatawagin natin itong pagmamahal nang wagas,
Mula sa pusong nagliliyab,
Pagkaraang payabungin ang kamalayan ng masa,
Ang pag-aalsa,
Pagkaraang pamukadkarin ang pag-ibig sa laya,
Ang digmang bayan na pinanday tuwina
Ng awit, pananalig, at pangarap
Gaano man kapanganib, kalayo, katagal,
Ganoon magmahal nang wagas,
Guguhit ng apoy at liwanag sa kalawakan at gubat,
Yayabong ang pag-ibig,
Tulad n g pag-aalsa.
Wala namang halaga ang buhay kung hindi magmahal,
At paano ba kaya magmahal kung hindi nga wagas.

---------

Dr. Queano teaches comparative literature at UP Diliman

AILEEN
by Rommel Rodriguez on Monday, September 27, 2010 at 6:54pm

Naging estudyante ko sa Humanidades at Malikhaing Pagsulat si Aileen sa unang taon ko ng pagtuturo sa kolehiyo.

Tahimik lang si Aileen noon pero sumasagot naman sa klase kapag tinatanong. Tulad ng kanyang mga ka-block, masipag silang mag-aral at masayahin. Makikita sila sa pasilyo ng FC na nagsusulat ng term papers o kaya naman, simpleng tumatambay lang habang nagkakantahan. Saka ko na malalaman na sumali sa Alay Sining si Aileen pati ang ilan sa kanyang mga kaklase. Paminsan-minsan, nakikita ko si Aileen sa mga rali at pagkilos sa loob at labas ng unibersidad.

Noong mag-thesis presentation ang mga ka-batch ni Aileen, nakita ko siyang dumalo para sumuporta. Hindi na siya enrolled noon dahil ft na siya sa pagiging organiser at human rights advocate sa mga lalawigan. Tinanong ko siya kung kelan siya babalik sa pag-aaral. At ang sabi niya, “E sir, doon ako ang guro, bakit pa ako babalik?” sabay ngiti.

Minsan nakatanggap ako ng text message na gustong makipagkita ni Aileen. Kamustahan lang daw. Pumunta kami sa isang kapihan. Agad kong napansin na nag-iba ang kanyang itsura; nag-mature ang mukha niya, iba na ang tipo ng pananamit, pati ang shoulder bag na gamit, pinansin ko dahil dati’y laging back pack ang kanyang dala-dala. Pero nag-iba man ang kanyang panlabas na kaanyuan, kapag tumatawa siya’t nagku-kuwento, bumabalik ang kanyang pagiging kabataan. Excited siya sa pagku-kuwento. Sa mga pagkakataong iyon, ako na ang kanyang naging estudyante habang masayang ibinabahagi ang kanyang mga di malilimutang karanasan.

 

Ikinuwento niya ang pagkain nila ng exotic food, kung paano nila nalalaman ang mga halaman at ugat na pwedeng kainin at yung mga nakakalason. Inilarawan niya sa akin mga magandang tanawin na kanyang nasaksihan, na marunong na siyang mag-acupuncture, na marunong na siyang magsalita ng Itawis, na minsan siyang nagkasakit at kung paano siya inalagaan ng mga kasama. Ikinuwento niya ang pag-uwi niya sa kanilang bahay sa Maynila at kung paano niya ipinapaliwanag sa kanyang pamilya ang kanyang gawain. Ikinuwento niya ang pagiging maingat kapag bumababa dahil sa mga umaaligid na tao na hindi kanais-nais. Ikinukuwento niya ito nang buong sigla habang nakangiti.

Sa isang paglulunsad ng aklat para sa mga desap kami ulit nagkita ni Aileen. Masaya niyang ipinakilala ang kanyang kasintahan. Natuwa ako para sa kanya. Bukod sa mayroon siyang pag-ibig na maituturing, patuloy ang paggampan niya sa gawain tungo sa pagpapaunlad ng buhay ng mga magsasaka sa kanayunan.

Naikuwento ni Aileen na minsa’y nasasabihan siya ng kanyang pinsan na doktor dahil uuwi siya na maysakit o kaya nama’y bumaba ang timbang. Saka niya sasabihin na kailangan niyang magpagaling at manatiling malakas sapagkat hindi biro ang sakit ng lipunan na nais niyang bigyan ng lunas.

-------

Prof. Rodriguez is with the Dept of Filipino and Philippine Literature, UP Diliman

Parangal ni Sarah Raymundo kay Aileen

Meron kaming joke ni Arnold tungkol sa kamusmusan. Siya nga yata ang nagimbento nito. Ang sabi niya kapag marami ka raw baby pictures ibig sabihin love na love ka ng mga magulang mo, yung tipong ikaw ang paborito, ikaw ang bida. Wala naman kaming hard evidience para rito pero pareho kaming maraming baby pictures. Kagabi, sa parangal para kay Aileen, gustong-gusto kong i-text si Arnold para sabihin na "hoy, tinalbugan tayo ni Aileen kung baby pictures din lang ang labanan!"

Hindi ko pa nga nakunan sa lagay na ito ang lahat ng larawan niya bilang bata. Sa totoo lang, wala naman siyang larawan na matanda na siya. Sa totoo lang, sino ba ang anak na tumatanda para sa mga magulang nito? At sa totoo lang, bata ang 24 years old. Maikli ang buhay ni Aileen. Pero para sa maraming nagmamahal sa kanya (siksikan kagabi sa Claret), makabuluhan ito at tila hinding-hindi malilimutan.

Noong isang taon ko lang nakilala si Aileen. Hindi ko pa nga siya nakilala agad bilang aktibista at volunteer ng Karapatan. Isang araw sabi ng matalik kong kaibigan na si Kuramz, pumunta ka rito sa office, may mga ipapakilala ako sayo, tapos kung pwede, sumulat ka naman tungkol sa kanila. Isa sa gusto niyang ipakilala si Noriel, isang aktibistang biktima ng abduction at matinding torture ng mga militar na noong mga panahong yun ay kakalaya lamang mula sa malagim na karanasan. Bakas na bakas pa noon ang torture sa mukha at katawan niya. Ni hindi ko siya kayang tingnan ng diretso, ng mata sa mata. Kapag meron kasing pinahirapan, parang meron kang responsibilidad na hindi mo nagawa. Parang gusto kong magpaumanhin sa kanya o kaya sabihin na I'm sorry for what happened to you pero baket, eh hindi pa naman kami close nung mga panahong yun. At dahil siguro mas baliw talaga ako kay Noriel, siya na ang lumapit at nagsimula ng chika. Hi teacher, alam mo kinukwento ka sa akin ng girlfriend ko. Sa isip-isip ko, hala, may girlfriend siya? Ano na lang kaya ang nararamdaman ng mga taong may karelasyon na tinorture? Eh ako nga, ni hindi ko pa kilala itong si Noriel wafaz na wafaz na ko. Sabi niya sa UP rin si Aileen. Kilala mo yun, sabi niya, pag nakita mo makikilala mo.

At siyempre pa, nakilala ko na nga sa wakas si Aileen. Akala ko nag-aaral pa rin siya kaya ang feeling ko ano ba itong si Noriel, cradle snatcher. Hanggang sa luminaw na sa akin na pareho pala silang full time na aktibista ni Noriel. Nung una kong pagpunta sa Morong 43, sa Camp Capinpin pa sila noon, kasama ko si Noriel at Aileen sa jeep. Tinanong ni Noriel kung dala ko ang malaki kong camera. Kunan ko daw silang mag-joa ng picture. Sabi ko, ayoko nga, masira pa camera ko sa inyo noh. Hanggang sa nung kukunan ko na sila, iiwasan na nila, hanggang sa naging laro na ito ng pagkuha ko at pag-iwas nila, hanggang sa nakatulog na kami sa biyahe. Naka-score ako dun kasi nung nakatagilid sila nakunan ko sila ng picture na hindi nila alam. Ito yun, http://www.facebook.com/photo.php?pid=1030652&id=1022200286&ref=fbx_album

Sabi nila, Weh panget naman, di kami sweet. Tse! sabi ko na lang.

Bukod sa mga rally kung saan lalapitan ako ni Noriel at Aileen para asarin lang ni Noriel "Uy grabe Sarah, ano na, Aileen tingnan mo o... " Iipaparamdam lang niya na malapit na niyang sabihin na tumataba ka pero siyempre pa, yung kabaligtaran noon ang sasabihin niya. So, tatawa lang ako sabay "talaga, Noriel?" at sususugan naman ito ni Aileen with matching facial expression na "pinagbibigyan ko lang kayo mga baliw, I'm above this."

Huli kaming nagkita-kita na walang ibang ginagawa kundi ang kumain at maghang-out ay noong Sabado de Gloria. Nagkita pa kami makailang beses pagkatapos noon pero busy na ang konteksto. Sa araw na iyon ng Sabado, sa bahay kami ni Roland. May feeding program kasi siya para sa Karapatan folks. Party ito, yeah! Doon excited na sinabi ni Noriel sa akin na pagkatapos ng task nila ni Aileen sa Morong 43 campaign balak nilang bumalik sa probisnya kung saan mas kailangan ang mga guro para sa literacy at numeracy program ng Kilusan, kung saan mas kailangan ng mga magsasaka ang mga mananaliksik tulad nila na tutulong din sa produksyon.

Isa si Aileen at Noriel sa pinakasulong na mga taong nakilala ko at tiyak kong isa sa pinakasulong na love team sa mundong ito. Pagkatapos naming mapanood ang play na Information for Foreigners, umiiyak si Gurley at di ko naiwasang makiiyak nang sabihin niya na alam mo Sarah, paborito kong magkarelasyon si Aileen at Noriel, ang gaan-gaan nila, ang huhusay nila.

Sa kasalukuyan, nasa hospital pa rin si Noriel, isa siya sa dalawang survivors ng malagim na vehicular accident na naganap noong September 23 sa Alcala, Cagayan Valley. Hindi pa niya alam na wala na si Aileen matapos ang aksidenteng ito. Bagamat, sabi nila Olive, tinatawag niya si Aileen sa kanyang pagdedelirio "Aileen, humawak ka sa akin, Aileen nasaan ang kamay mo..."

Siguro ganyan din ang gustong sabihin ng mga kasama, mahal sa buhay at kaibigang naiwan ni Aileen.

Tiyak na nagpapasalamat tayo para sa ambag ni Aileen sa kilusan bilang isang human rights worker. Isa na rito ang kanyang mahusay na paggawa ng menu para sa pamilya ng Morong 43 noong ilang buwan silang tinipon ng Karapatan sa safehouse habang nakakulong ang kanilang mga kaanak sa Camp Capinpin, at habang ang marami sa kanila ay hinaharass ng mga militar sa kanilang mga pamamahay. Istratehiya nila ito upang takutin ang Morong 43 na kapag di sila umano umamin ay malalagot ang kanilang mga pamilya. Si Aileen at Noriel ang cook para sa mahigit kwarenta katao. Madalas, yayayain ko si Kurams na mag-lunch. Pero nung mga panahong yun hindi mo siya mayayaya kahit saan. May pagkain daw sa opisina luto ni Aileen at Noriel, mahusay daw silang magluto, magbudget, mamalengke at mang-aliw ng mga kaanak ng Morong 43.

Nilapitan ako ni Lorraine kagabi sa parangal. Si Lorraine ang dala-dalang bata ni Noriel at Aileen nung huli kaming magkita. Siya yung bata na may kakaibang version ng Bahay Kubo na tinuro ng Nanay niyang health worker na dinakip kasma ang 42 na iba pa sa Morong. Tinabihan lang niya ko, tiningnan, niyakap. Wala siyang sinabi at bukod sa namumugto niyang mga mata, at kalmadong diwa (dahil madalas hyperactive ang bata) wala naman akong kakaibang napansin sa kanya. Wala rin akong masabi. Hindi ko masabing nakikiramay ako sa pagkawala ng kanyang Ate Aileen kasi pakiramdam ko kaya siya lumapit ay dahil alam niyang pareho kaming nawalan. Kaya sabi ko na lang, may picture ako, ikaw, si Ate Aileen at si Kuya Noriel, nasa likod niyo yung malaking painting na kinunan mo ng picture ng paulit-ulit. Saan na nga yun, tanong niya. Sa bahay ni Tito Roland. Heto ang mga larawan: http://www.facebook.com/photo.phppid=1128444&id=1022200286&ref=fbx_

album
http://www.facebook.com/photo.php?pid=1128477&id=1022200286&ref=fbx_album
 

Saan ko makikita ang picture namin, nakangiti na niyang tanong. Sa facebook sabi ko naman. Naka-itim na t-shirt si Aileen sa larawang iyon, may print na "The Clash." Ang ganda ng t-shirt mo sabi ko sa kanya, eh kung sa akin na lang kaya yan? One word lang ang sagot niya "Sana" na ang ibig niya talagang sabihin ay "asa ka pa." "Tse!" sabi ko na lang.

Ang banggit ng mga kasama sa Karapatan, andun pa rin ang table ni Aileen sa office. Siguro sa files niya andun pa rin ang mga naiwan niyang gawain. Siguro isa sa mga araw na ito, yayayain ko si Omeng na pumunta sa opisina, sa naging corner ni Aileen.

Estudyante ni Omeng si Aileen, at nung una pa niyang taon ng patuturo. Pero wala namang nanatiling estudyante para kay Omeng, karamihan sa kanila nagiging kaibigan niya. Yung iba sa kanila hinahayaan niyang siya naman ang maturuan. May sinulat na note dito sa facebook si Omeng tungkol kay Aileen, maganda, basahin ninyo ang parangal ng isang guro para sa isang kasama na naging guro rin niya. Ganito nalulusaw ang hirarkiya sa kilusang mapagpalaya, lagi akong namamangha sa ganyang pangyayari. At lagi rin akong tiwala na ipagpapatuloy ng mga kasama ang kung anumang gawaing naiwan ni Aileen http://www.facebook.com/notes/rommel-rodriguez/aileen/438140470686.

At sa mga hindi nakakaalam, mahilig magpakuha si Aileen at Noriel ng mga larawan bilang joke at lagi po silang nage-emote ng todo, okay ba' okay ba, pang-parangal ba ang level?

Kwelang-kwela talaga. Pero sabi nga nila hindi lang naman lokohan parati ang mga jokes. Alam kong isa ito sa mga paboritong joke ng mga kabataang aktibista. Sila na todo-todo kung magdiwang ng mga napanalunang kampanya at todo-todo kung tumawa at magsaya, sila na laging magaang kahit bonggang-bongga rin kung magalit at sila, kagaya ni Noriel, ni Aileen, na laging handang harapin hindi lamang ang saya, gaang kundi pati ang panganib sa pakikibaka. Sila na nakakaalam na pag andiyan na ang panganib, swerte ka kung makaligtas. Sila na sa pamamagitan ng mga jokes hinggil sa mga pictures, ang page-emote sa harap ng camera, siguro ay gusto lang, kagaya ni Aileen, na maalala siya sa mga larawang talaga namang pagkagaganda na parang kinarir ng husto. Dahil ganon din kaganda ang kanyang pakikibaka na kinarir niya ng husto. Aileen, alam kong hindi mo na ako maririnig, pero gusto ko pa ring sabihin na kung nakita mo lang ang exhibition ng mga larawan mo sa loob at labas ng iyong lamayan, mygad, tunay kang nagtagumpay! Paalam at maraming, maraming salamat.

Huling beses tayong nagyakapan sa tapat ng bahay ng alumni. Huminto kami ni Candice habang inaalala yun. Napakalaki na nga ng pinagbago mo Aileen, dati-rati nandidiri ka kapag may yumayakap sayo. Nandidiri ka sa mga kwentuhang magkarelasyon na nakakakilig. Kaya nga sa tuwing ikinikwento mo sa akin ang mga kilig moments niyo ni Noriel, alam kong hiyang-hiya ka. Halata kaya sa mata mong pagkalaki-laki. :D Tayo ang huling magkasama nong gabi na yun. Sabay tayong nagpunta sa may sakayan sa Commonwealth. Pinagkukwentuhan natin habang naglalakad ang mga plano ko, ang sentimyento ko. Sinabi mo sa aking intindihin ang mga tao sa paligid ko. Hindi ka nagsawang ipaliwanag sa akin ang lahat.Nang may dumating na dyip na Anonas, tinanong mo ako kung okay lang bang mauna ka na. Ilang beses mong pinaulit-ulit. Ang sabi ko sige okay lang, mauna ka na. Hindi naman ito ang ibig kong sabihin Aileen, kaw talaga.

Doon kami dumaan sa may likod ng film center, tabi ng UP theatre-- naaalala ni Candice nung unang beses na ipinakilala mo sa kanya si Noriel, may play noon tungkol sa buhay ni Joma. Kitang-kita raw ni Candice kung gaano ka kasaya. Tapos bigla ko namang naalala yung script na ginawa mo para sa isang dula ng KARATS tungkol sa HLI. Ikaw ang nagyaya sa aking sumama sa isang BMI sa HLI noong 2004. Bilang mga bagong writers, gusto lang natin ng materyal noon-gusto natin ng isusulat. Tapos nung 2005-06, doon na tayo nakipamuhay sa mga magsasaka at mangagawa ng asukarera. Ang hirap palang magbungkal ng lupa ne? Pero dahil parang lalaki pa yang katawan mo noon, kayang-kaya mo ne? Paborito ka ng mga kabataan doon, ako naman ng mga kananayan at mga bata. Nagsesenti ako sayo kasi bakit sakin parang naiilang sila. Pero matyaga mong ipinaintindi sa akin kung bakit.

Nilakad namin ang buong acad oval. Dumaan sa Vinzon’s at sa iba’t ibang lugar na pinuntahan natin. Huminto kami sandali sa tapat ng Vinzon’s hill kung saan tayo madalas dati—nagkukwentuhan, nagkakantahan, kahit pa parehong hindi maganda ang boses natin. Ikinukwento mo nung andun ka na kumakanta ka pa rin kahit panget ang boses mo. Tuwang-tuwa ka dahil naaappreciate ng masa. Sinabi mo sa aking hindi nila iniisip kung panget o maganda ang boses mo, ang mahalaga’y may inalay ka para sa kanila. Nagpunta rin kaming FC, kumain si Candice ng pasta ako naman soya drink lang. Kung andoon ka, sigurado akong yung spaghetti nila ang oorderin mo. Dumaan din kami sandali sa CAL building, nasa UP ka pa nang matayo ang building na yun. Naaalala mo nung unang beses akong sumama sa mob? Ikaw din ang nagyaya sa akin. Nakatingin tayo mula sa isang bintana ng classroom sa CAL habang may mga estudyanteng nanghihikayat sumama sa rally. Ikinwento mo kung papaano kayo dinahas ng mga kapulisan nung kasagsagan ng kampanya sa SB2587. Ayoko pang sumama noong una pero kwentista ka talaga, naengganyo ako sa mga kwento mo. Naghahanap din ako ng karanasan noon, ng saysay sa mga isusulat ko. Binuddyhan mo ako. Tawa pa nga ako nang tawa sayo kasi ang inaalala mo noon yung bagong tsinelas mo na kakabili lang ng mama mo. :D Ang bagal-bagal kong tumakbo pero inalalayan mo ako.

Nagpaalamanan na kami ni Candice. Hinatid niya ako sa shed. Ayaw pa naming maghiwalay na dalawa kahit maggagabi na. Parang stream of consciousness na dumapo sa aking isipan ang lahat ng mga karanasan natin, lahat ng mga bilin mo—na kung may pera ako ibili ko ng KFC ang mommy mo dahil paborito niya yun, na mga malalambot na pagkain lang ang kinakain niya, na dalawin kita doon tuwing summer o Christmas, na kumakain ka na ng gulay ngayon, na marunong ka nang mag-acupuncture, at magsalita ng wika nila, na umaaarte ka na ulit, na maliit o malaking kontribusyon man ay mahalaga at hindi susukatin ang pagiging rebolusyonaryo mo sa pamamagitan niyan.

Nang sumakay ako ng dyip naisip ko, biglang isang araw magtetext ka ulit sa akin, makikipagkita sa Jollibee (nalibot na yata natin ang lahat ng branches ng Jollibee sa tuwing magkikita tayo)—muling magkukwentuhan (ibabahagi ang mga bagong karanasan sa kanayunan), magtatawanan..muling magpapaalamanan. Hindi man siguro sa pamamagitan mo Aileen, sa pamamagitan naman ng ibang kabataan--katulad mo rin, mabubuting anak ng bayan.

Walang hanggang paalam,
Shayne