x

Ang Salin at Salimuot ng Huling Talâ/Tulâ ni Rizal

Naratibo/Argumento ni Glenn Ford B. Tolentino

Ang Krimen ng Hiwaga at Himala

Paano nga ba tumula sa loob ng kulungan? At paano mo isusulat ang tula, kung batid mong sa mga huling hakbang ng oras-araw sa balighong kalendaryo ay kikitlan ka na ng buhay? O, marahil mas inam pagnilayan ang salaysay-talinghaga at hiwaga’t salimuot ng salin sa huling talâ/tulâ ng pamoso-primera klaseng makata na si Dr. Jose Rizal.

Marahil ito na ang sukdulan ng kaniyang panulat—At kung paanong makipagbuno sa sarili ang kaniyang kaakuhan, sa loob ng napakakipot na sandali't pahina sa loob ng malamukot-napakalungkot na silid. Maihahaka ko na ang salimuot ay nagsimula sa “Pugot na Ulo” ang nakaligtaan o sinadyang hindi paglagay ng titulo sa berso mayor;  na may (16) pantig sa bawat linya at binubuo ng tag-limang  taludtod sa bawat-saknong, na may kabuuhang (14 ) saknong, ang tulang nakasulat sa wikang Espanyol. (Hanggang sa mapatid ang hiblang-hininga ng gasera sa loob ng napakadilim na kuwartel ng Fuerza de Santiago.) Anu't anuman ang intensiyon ng makata o ng kaniyang kubling málay sa hindi-pagtiyak sa pamagat, Batid kong may papaloob itong mensahe at may mas malalim na dahilan upang pag-ibayuhin natin ang pagbasa't pagdalumat at masinsing aralin ang kaniyang mga inihaing argumento't akda. Ibinigay—habilin umano ni Rizal sa kaniyang kapatid na si Trinidad, nuong bandang hapon ng 29 Disyembre, 1896 ang akda/tula na nakasulat sa papel na may sukat lamang na (15-1/2) sentimetro at (9-1/2) sentimetro. Napakatipid ng araw at hindi sasapat sa pahina ang pagkandili ng gabi. Sa makatuwid, malamang na hindi sa araw-bisperas ng kaniyang execution o pagbaril naisulat ang akdang walang pamagat. Maaring sa mga atrasadong araw iyon ng balisang buwan ng Disyembre, naisulat at natapos ng makata.

Si Mariano Ponce ang unang nangahas maglagay ng pamagat sa tula na tinawag na "Mi Ultimo Pensamiento" nang ilathala niya ito sa Hong Kong noong Enero 1897, Sa tulong na rin ni Jose Maria Basa, ay kapuwa nila ipinakalat ang tula at ipinamigay sa mga kababayan at kakilala ang mga kopya nito. Humugong ang [himig ng persona sa loob ng tula] bulong-bulongan sa kabesera—hanggang umabot sa nanlilimahid na taynga ng mga palengke’t kalyehon at nayon sa kapuluan ng Filipinas; Nagluksa ang Bayan. Nagbigay parangal ang mga Anak ng Bayan—Ang Katipunan: Isulong ang Himagsikan! Kung hindi ngayon, kailan? Now Na! 

Nagdiwang ang mga Frayle't Gobernador Heneral sa loob ng patay-sinding-ilaw ng basilika't katedral. Nagsaklob-belo ang rebulto ng Immaculada Concepcion, at maging ang mga berheng dalagita-donselya’t mga ina na kinakaladkad ng mga gwardiya sibil sa muralya ng Intramuros ay ibinaba ang belo’t palda ng mahimalang kamay ng mga Pari at Obispo; Sa ngalan ng Ama, ng Anak at ng Espiritu-Santo. (Natupok ang dasal-pagsusumamo sa gitna ng Bagumbayan.) Nakabayubay ang imahe ng pugot na ulo na tula ni Rizal sa buong kapuluan, kahanay ang mga ulo ng ginaroteng sina Padre Gomez, Burgos at Zamora. At muli, isang pangahas na akusado-detinidong si Padre Mariano Dacanay, ang naglapat ng “Mi último adiós”  bilang pamagat ng nasabing tula nuong ito'y kaniyang matanggap at mabasa habang siya'y nakakulong sa Bilibid, Maynila. Ang kaniyang ginawang paglalapat ay inilathala sa pahayagang "La Independencia" noong Setyembre 1898. Ay, sadyang mapalad ang mga nakabilanggo, sila pa nga ang unang nakatamo ng [Kalayaan] malayang kaisipan at puso para isiwalat ang damdaming malaon nang nakapiit sa karimlan ng simbahan at estado.

Sadyang hindi natin maililihis ang usapin ng pag-ibig ng bayani; At kahit pa pinagkaitan sila ng liwanag ng estado't simbahan para sa seremonya ng pormal na kasalang Bracken & Rizal Nuptial.  Si Josephine pa rin ang taga-pagmana ng pangalan at naiwang mga akda ni Rizal, At dahil sa kasunduan ng málay at kubling málay ng banig at almuhadon ay pinagtibay nila ang lahat ng wika't talinghagang sinimsim kapuwa ng kanilang mga labi't kaluluwa. At si Josephine lang ang lehitimong musa't asawa ni Pepe sa mata ng lampara. Dinala umano ni Josephine, ang tulang habilin ni Rizal nang magtungo siya sa Hong Kong at nang abutan ng masidhing hapis—kamatayan ang nabalo ni Rizal ay nawala umano ang orihinal na kopya. Sa hindi maipaliwanag na krimen ng hiwaga at talinghaga o ng tandisang pagsasalin at paglapat ng titulo rito. Nasaan na ang kopya, Ang tula nahan na?

Nagsiyasat umano ang Pamahalaan, na para bagang naulila-naghahanap ng nawawalang gulugod, buto't pangalan ng isang desaparecido sa malapad na puntod ng Asya. At handang magbigay ng anumang halaga na pabuya. Sa ‘di kawasa'y lumitaw rin ang orihinal na kopya ng tula, nanghingi naman ang nagsauli ng (1000 piso) malaking halaga na ng salapi nang yugtong iyon, kumpara sa aginaldong natanggap ng mga batang suwail at suwapang pagsapit ng Pasko't Bagong Taon sa Aguinaldo Shrine, Kawit Cavite. Naisalin ang tula sa kauna-unahang pagkakataon sa Kapampangan ni Monico Mercado noong Enero 1897 at ang sa Tagalog naman ay sina Andres Bonifacio, Pascual H. Poblete at Julian Balmaceda. Naisalin din ito sa wikang Aleman, kung saan naglagi si Rizal sa kalagitnaan ng kaniyang hindi-mapatid-na-panaginip sa Gitnang Ewropa, samantalang may mahigit (25) salin ang tulang ito sa Ingles nuong masagana pa ang pananalapi at kulturang pananakop ng mga tusong  Amerikano. Tungod sa aking unang haka, maipapanukala ko ngayon na sinadya ni Rizal na hindi lagyan ng titulo ang kaniyang huling talâ/tulâ. Dahil, batid niyang hindi kalauna’y magaganap rin ang resurección, at pakatapos ng labing-apat na saknong o istasyon ng kaniyang kalbaryo—hanggang pagbabarilin ang kaniyang katawang-tao ng mismong mga alagad-panatiko ng rebulto ni Hesukristo. Málay ang sisne na magbabanyuhay ang kaniyang Wika’t Talinghaga—hanggang pumaloob ang mas masidhing doktrina’t paninindigan ng mga Filipino, upang isulong ang rebolusyon-absolutong pagbabago ng sistema’t paniniwala sa loob at labas ng estado.

 (Ang sipi ng orihinal na tula ni Dr. Jose Rizal, sa wikang Espanyol.)

Mi último adiós

—Dr. Jose Rizal

Adios, Patria adorada, region del sol querida,

Perla del Mar de Oriente, nuestro perdido eden,

A darte voy alegre, la triste, mustia vida;

Y fuera mas brillante, mas fresca mas florida,

Tambien por ti la diera, la diera por tu bien.

En campos de batalla, luchado, con delirio,

Otros te dan sus vidas, sin dudas, sin pesar.

El sitio nada importa: cipres, laurel o lirio,

Cadalso o campo abierto combate o cruel martirio,

Lo mismo es si lo piden la Patria y el hogar.

Yo muero, cuando veo que el cielo se colora

Y al fin anuncia el dia, tras lobrero capuz;

Si grana necesitas, para tenir tu aurora,

Vierte la sangre mia, derrama laen buen hora,

Y dorela un reflejo de su naciente luz!

Mis suenos, cuando apenas muchado adolescente,

Mis suenos cuando joven, ya lleno de vigor,

Fueron el verte un dia, joya del mar de Oriente,

Secos los negros ojos, alta la tersa frente,

Sin ceno, sin arrugas, sin manches de rubor.

Ensueno de mi vida, mi ardiente vivo anhelo,

Salud! te grita el alma, que pronto va a partir;

Salud! ah, que es hermoso caer por darte vuelo,

Morir por darte vida, morir bajo tu cielo,

Y en tu encantada tierra la eternidad dormir!

Si sobre mi sepulcro vieres brotar, un dia,

Entre la espesa yerba sencilla humilde flor,

Acercala a tus labios y besa al alma mia,

Y sienta yo en mi frente, bajo la tumba fria,

De tu ternura el soplo, de tu halito el calor.

Deja a la luna verme, con luz tranquila y suave,

Deja que el elba envie su resplandor fugas;

Deja gemir al viento, con su murmullo grave;

Y si desciende y posa sobre mi cruz un ave,

Deja que el ave entone su cantico de paz.

Deja que el sol, ardiendo, las lluvias evapore,

Y al cielo tornen puras, con mi clamor en pos;

Deja que un ser amigo mi fin temprano llore;

Y en las serenas tardes, cunado por mi alguien ore,

Ora tambien, oh Patria, por mi descanso a Dios.

Ora por todos cuantos murieron sin ventura;

Por cuantos padecieron tormentos sin igual;

Por nuestras pobres madres, que gimen su amargura;

Por huerfanos y viudas, por presos entortura;

Y ora por ti, que veas tu redencion final.

Y cunado, en noche oscura, se envuela el cementerio,

Y solos solo muertos queden velando alli,

No turbes su reposo, no turbes el misterio;

Tal ves acordes oigas de citara o salterio;

Soy yo, querida Patria, yo que te canto a ti.

Y cuando ya mi tumba, de todas olvidada,

No tenga cruz ni piedra que marquen su lugar,

Deja que la are el hombre, la esparza con la azada,

Y mis cenizas, antes que vuelvan a la nada,

El polvo de tu alfombra que vayan a formar.

Entonces nada importa me pongas en olvido,

Tu atmosfera, tu espacio, tus valles cruzare;

Vibrante y limpia nota sere para tu oido;

Aroma, luz, colores, rumor, canto, gemido,

Constante repitiendo la esencia de mi fe.

Mi Patria idolatrada, dolor de mis dolores,

Querida Filipinas, oye el postrer adois.

Ahi, te dejo todo: mis padres, mis amores.

Voy donde no hay esclavos, verdugos ni opresores;

Donde la fe no mata, donde el que reina es Dios.

Adios, padres y hermanos, trozos del alma mia,

Amigos de la infrancia, en el perdido hogar;

Dal gracias, que descanso del fatigoso dia;

Adios, dulce extranjera, mi aliga, mi alegria;

Adios, queridos seres. Morir es descansar.

________________________________

See Part II ►►

SI PEPE, SA PAGLIKHA NG "SA AKING MGA KABATA"
ni German Villanueva Gervacio

Kung hindi alam ni Rizal ang salitang "kalayaan" bago niya isinalin ang Wilhelm Tell noong 1886, paano niya nasulat noong walong taong gulang pa lamang siya ang tulang "Sa Aking Mga Kabata" (1869)? Tanong nga ni Almario, nagkaamnesya ba si Rizal kaya di niya napunang nagamit na niya ang salitang "kalayaan" sa kanyang tulang "Sa Aking Mga Kabata"? Pero ang totoo, di nagkaamnesya si Rizal kundi talagang di kanya ang tula. Pati ang pagkakasulat ng tula ay hindi kay Rizal, dahil sa orihinal na tulang nilimbag ni Hermenegildo Cruz, ang pagkabaybay ay "kalayaan" na dalawang beses sinulat sa tula, gayong sa paraan ng pagsusulat ni Rizal, dapat ito'y "calayaan" noong panahong siya'y nasa eskwelahan hanggang kolehiyo. ( sipi mula sa artikulong DI SI RIZAL ANG KUMATHA NG "SA AKING MGA KABATA" ni Gregorio V. Bituin Jr.)

 

Inaaway ako ng mga kalaro
Dahil malaki raw ang aking ulo
Di bagay sa edad kong walo
Hambog din daw at kastila nang kastila
Pagdating naman sa habulan laging nadadapa

Kaya nagkulong ako sa kuwarto
At kumuha ng papel at pluma
At lumusong ako sa aking isip
At nagliwaliw sa darating na panahon
Naghahabulan doon ang mga hayop
May mga isda ring lumalangoy
Sa nilulumot nilang tahanan
Rinig na rinig ko ang paghuhuntahan nila
Sa salitang tila aking nauunawaan

 

Maya-maya’y kusang humulagpos
Ang pluma sa kamay ko at ikinampay
Ang mga pakpak nito sa hangin
Nagpaikot-ikot sa loob ng kuwarto
Na tila ngayon lamang nakalasap
Ng mailap na kalayaan
At nang mahapo ay sa papel humapon

Walang tinig na lumalabas sa akin
Kahit alam kong ako noo’y nagsisisigaw
Sa bawat tarak ng pluma sa papel
At nagkakadugtung-dugtong ang mga salita
Ang mga taludtod, ang mga saknong
Sa isang anyong parang iyon at hindi yaon

Sa huli ay tanikala ng tandang-pananong
Subalit narito na sa harap ko ang isang tula
Sa laman at anyo ay sadyang kakaiba
Darating ang panahong magkakasundo sila
Na hindi ako ang lumikha ng tula
Na siya namang nais at inaasahan ko

Samantala

Ngingisi na naman ako sa ilalim ng aking puntod:
“Hindi, hindi pa rin talaga ako nila kilala
At hindi pa rin nila kilala kung ano ang nais nila.”

x

Part II
 

[Trilogy] 

Sa papel na ito, Minarapat kong sipiin at suriin kapuwa ang salin ni Bonifacio at ni Tolentino. Kapansin-pansing aral ang Pambansang Alagad ng sining-eskultura at ang Supremong-sisne ng Katipunan sa estetiko at batas o kodigo ng Tugma at Sukat, o ang Rima Ferfecta ng mga makatang Espanyol. Marahil kapuwa hinasa nila gaya ni Rizal, ang kanikaniyang sensibilidad sa panulat, dignidad at moralidad upang harapin at sagupain ang wikang hindi-likas at sadyang mapanakop sa mga Pilipino. Subalit, may ilan lamang akong puna at panukala sa kanikaniyang salin sa tula ng Pambansang Bayaning si Dr. Jose Rizal.  

(Ang salin ng maisog na himig ng batang Tondo, Maynila ni Andres Bonifacio.)

Pahimakas

ni Andres Bonifacio

Pinipintuho kong Bayan ay paalam,

Lupang iniirog ng sikat ng araw,

mutyang mahalaga sa dagat Silangan,

kaluwalhatiang sa ami'y pumanaw.

Masayang sa iyo'y aking idudulot

ang lanta kong buhay na lubhang malungkot;

maging maringal man at labis alindog

sa kagalingan mo ay aking ding handog.

Sa pakikidigma at pamimiyapis

ang alay ng iba'y ang buhay na kipkip,

walang agam-agam, maluag sa dibdib,

matamis sa puso at di ikahapis.

Saan man mautas ay dikailangan,

cipres o laurel, lirio ma'y patungan

pakikipaghamok, at ang bibitayan,

yaon ay gayon din kung hiling ng Bayan.

Ako'y mamamatay, ngayong namamalas

na sa silanganan ay namamanaag

yaong maligayang araw na sisikat

sa likod ng luksang nagtabing na ulap.

Ang kulay na pula kung kinakailangan

na maitina sa iyong liway-way,

dugo ko'y isabong at siyang ikinang

ng kislap ng iyong maningning na ilaw

Ang aking adhika sapul magkaisip

ng kasalukuyang bata pang maliit,

ay ang tanghaling ka at minsan masilip

sa dagat Silangan hiyas na marikit.

Natuyo ang luhang sa mata'y nunukal,

taas na ang noo't walang kapootan,

walang bakas kunot ng kapighatian

gabahid man dungis niyong kahihiyan.

Sa kabuhayang ko ang laging gunita

maningas na aking ninanasa-nasa

ay guminhawa ka ang hiyas ng diwa

hingang papanaw ngayong biglang-bigla.

pag hingang papanaw ngayong biglang-bigla.

Ikaw'y guminhawa laking kagandahang

akoy malugmok, at ikaw ay matanghal,

hininga'y malagot, mabuhay ka lamang

bangkay ko'y masilong sa iyong Kalangitan.

Kung sa libingan ko'y tumubong mamalas

sa malagong damo mahinhing bulaklak,

sa mga labi mo'y mangyayaring itapat,

sa kaluluwa ko hatik ay igawad.

At sa aking noo nawa'y iparamdam,

sa lamig ng lupa ng aking libingan,

ang init ng iyong paghingang dalisay

at simoy ng iyong paggiliw na tunay.

Bayaang ang buwan sa aki'y ititig

ang liwanag niyang lamlam at tahimik,

liwayway bayaang sa aki'y ihatid

magalaw na sinag at hanging hagibis.

Kung sakasakaling bumabang humantong

sa krus ko'y dumapo kahit isang ibon

doon ay bayaan humuning hinahon

at dalitin niya payapang panahon.

Bayaan ang ningas ng sikat ng araw

ula'y pasingawin noong kainitan,

magbalik sa langit ng boong dalisay

kalakip ng aking pagdaing na hiyaw.

Bayaang sino man sa katotang giliw

tangisang maagang sa buhay pagkitil;

kung tungkol sa akin ay may manalangin

idalangin, Bayan, yaring pagka himbing.

Idalanging lahat yaong nangamatay,

mangagatiis hirap na walang kapantay;

mga ina naming walang kapalaran

na inihihibik ay kapighatian.

Ang mga bao't pinapangulila,

ang mga bilanggong nagsisipagdusa;

dalanginin namang kanilang makita

ang kalayaan mong, ikagiginhawa.

At kung ang madilim na gabing mapanglaw

ay lumaganap na doon sa libinga't

tanging mga patay ang nangaglalamay,

huwag bagabagin ang katahimikan.

Ang kanyang hiwagay huwag gambalain;

kaipala'y maringig doon ang taginting,

tunog ng gitara't salterio'y mag saliw,

ako, Bayan yao't kita'y aawitin.

Kung ang libingan ko'y limot na ng lahat

at wala ng kurus at batang mabakas,

bayaang linangin ng taong masipag,

lupa'y asarolin at kauyang ikalat.

At mga buto ko ay bago matunaw

maowi sa wala at kusang maparam,

alabok ng iyong latag ay bayaang

siya ang babalang doo'y makipisan.

Kung magka gayon na'y aalintanahin

na ako sa limot iyong ihabilin

pagka't himpapawid at ang panganorin

mga lansangan mo'y aking lilibutin.

Matining na tunog ako sa dingig mo,

ilaw, mga kulay, masamyong pabango,

ang ugong at awit, pag hibik sa iyo,

pag asang dalisay ng pananalig ko.

Bayang iniirog, sakit niyaring hirap,

Katagalugang ko pinakaliliyag,

dinggin mo ang aking pagpapahimakas;

diya'y iiwan ko sa iyo ang lahat.

Ako'y patutungo sa walang busabos,

walang umiinis at berdugong hayop;

pananalig doo'y di nakasasalot,

si Bathala lamang dooy haring lubos.

Paalam, magulang at mga kapatid

kapilas ng aking kaluluwa't dibdib

mga kaibigan bata pang maliit

sa aking tahanan di na masisilip.

Pag pasasalamat at napahinga rin,

paalam estranherang kasuyo ko't aliw,

paalam sa inyo, mga ginigiliw;

mamatay ay siyang pagkakagupiling!

_______________________________

Ang Tugma’t Himagsik

Pansining mabuti ang anyo ng tula/salin ng makata; Walang ligoy na nilabag ni Bonifacio ang Tugma at Sukat sa orihinal na porma o anyo, nabago rin kahit ang taludturan bukod sa himig at persona ng tula.  Sa puntong ito, maipapanukala ko na ang salin niya ay may tuwírang láyon o sadyang nilihis sa orihinal na anyo/porma na may (16) bawat linya, at binubuo lamang ng (14) na saknong. Kapuna-puna na hindi konsistent ang mga bilang ng taludturan at maging ang saknungan mula simula hanggang matapos sa ika-(28) na saknong na kaniyang salin. Sinadya niya marahil upang umugit siya ng bagong porma na may iregularidad o may kaguluhan ang bilang ng mga taludtod sa loob ng saknong at maging ang himig na hayag na subersibo at sadyang may hugot sa kaniyang sariling karanasan. Ang naturang galáw ng tagasalin, ay tatagurian ko ngayon na “neo-rima alzamiento” O, Ang Bagong Tugma’t Himagsik. Bagaman lihis ang kaniyang salin, naging epektibo at madaling nagagap naman ito ng mga batang palabasa, ng mga ama’t inang palakwento, ng mga barberong matalas ang dila, ng mga kargador na tangan ang bigat ng balita, ng mga tuberong nangaghigpit ng siko’t sinturon, ng mga bendor na pabulong ang alok,  ng mga drayber na nagpasada ng salaysay, ng mga mangingisdang nagpalaot sa isla’t talinghaga, ng mga magsasakang nagbungkal ng salita at wika, ng mga obrerong tagaktak ang pawis sa lakas-pagbasa at maging ng mga ilustradong pakape-café habang nangagkuyakoy sa pagsuri’t pagbasa, at ng kalakhang-bilang ng mga Pilipinong inabot ng salimbayang salin/tula sa buong kapuluan ng Filipinas. At nuong matapos magluksa ang lahat sa pagkamatay ni Rizal at habang nakaambang pumutok  ang natipong galit-himagsik ng mga Katipunero-Pilipino kontra Espanya ay mas sumidhi pa ang talab ng dagitab na panulat-talinghaga ni Rizal—na salin ni Bonifacio. Batid kong layong baguhin ng Supremo sa salin ang ilang puntos; At alam niyang mapapansin iyon ng mga intelektuwal o bihasa sa anyo at himig ng tula, maging ng kaniyang mga kapuwa makata’t katipunerong tinitingala si Rizal, at ng mga paham sa Wika’t Panitikan na málay-na-málay sa padron ng Rima Ferfecta  o sa mismong mga akda/tula ni Rizal. Tungod sa aking unang haka’t panukala, minarapat niyang baguhin ang himig upang mas higit na maunawaan ng masa o nakararami ang kabuuhan ng tula ni Rizal, at inayon niya ang lengguwahe sa karaniwang Pilipino na api at patuloy na binubusabos  at dumaranas ng hagupit ng rosaryong latigo at sinasakal-ng-paulit-ulit-na-dasal ng mahimalang kamay ng Espanya. Upang sa gayo’y mas madaling maihalintulad ng mga nakabasa-makakabasa ang sarili nila sa kalagayan ng persona sa loob ng tula o ng mismong may akda na pinagbabaril sa Luneta ng walang kalaban-laban.

Sa kabilang banda, hindi natin maikakailang mas tanyag at madalas pa ngang gamitin ang salin ni Bonifacio tuwing may mga okasyon o palatuntunang may kaugnayan sa kadakilaan ni Dr. Jose Rizal, sa mga bulwagan/teatro ng gobyerno’t institusyong sining at kultural, sa mga palimbagan na kinakalakal o mas-reproduksiyon ng kopya ng salin upang isaaklat at ipagbili sa  pribado at pampublikong unibersidad/pamantasan, at maging sa dokyumentaryong pelikulang alay kay Rizal inuulit-ulit-uulit-ulitin-taon-taon,  at sa mga lansangan ng protesta’t panawagan ng rebolusyon sa mga palengke, baryo at nayon at sa buong-kapuluan.  Ang "Pahimakas" ay isang sangkap o salik na siyang tunay na nagpaliyab sa puso at diwa ng mga Pilipino na nagpunyaging mag-aklas kontra Espanya, upang bihisan ng dignidad at itaguyod ang Kasarinlan ng Filipinas. At maging sa kasalukuyang kalagayan ng Lipunan at Rebolusyong Pilipino, isang muhon o panandang-bato sa dibdib ng Maynila—Filipinas ang dila ng Tugma't Himagsik na salin ni Gat Andres Bonifacio.

See Part III ▼